Камина бир гуруҳ рассомлар билан 1983 йил Мексикага саёҳатга борганман. Гуруҳимиз асосан рус миллатига мансуб ижодкорлардан иборат эди. Менга “Сен русга ўхшамайсан, кўпроқ бизга ўхшаб кетасан, кимсан, қаердан келдинг?” деган саволларни кўп беришди. “Ўзбекман, Ўзбекистондан келдим”, десам, елка қисиб, бундай мамлакатни биринчи эшитишимиз, дейишган. “Биз – ўзбеклар худди сизлардек хушчақчақ, меҳнаткаш, меҳмондўст халқмиз. Самарқанд, Бухоро, Хива каби қадимий шаҳарларимиз, Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек каби дунё тан олган буюк алломаларимиз бор”, деганман ўшанда куюниб. Мезбонлар эса, бу алломалар тўғрисида эшитишгани, лекин уларни араб деб билишларини айтганлар...

Мустақиллик шарофати билан Биринчи Президентимиз Ислом Абдуғаниевич Каримов ўзбек халқини бутун дунёга танитди. Энди қаерга бормайлик, мен ўзбекман, деб баралла айтишимиз мумкин.

Халқимиз яхши билади – мустақилликка ҳали икки йил тўлмасдан, бобомиз Амир Темурга ҳайкал ўрнатилди. Ҳайкалнинг очилишига бутун вилоятдан ёшу қари, эркагу аёл ёғилиб келган. Мўйсафидлар ҳайкал остидаги тупроқни кўзларига суртиб, мендан, ҳайкал очилгандан кейингина чинакам мустақилликка эришганимизга ишонч ҳосил қилишганини Президентга етказишимни сўрашди. Ҳақиқатан ҳам, бобомиз Амир Темурга ҳайкал ўрнатилиши – Ўзбекистоннинг мустақиллиги рамзи бўлиб қолди. У ҳайкалнинг муаллифи бўлиш каминага насиб этгани эса – мен учун буюк бахт!

Биринчи Президент томонидан маъқулланган лойиҳада Амир Темур образи – ғалаба, ирода ва миллий тикланиш рамзи сифатида талқин этилди. Хусусан, ҳайкалнинг композицион ечимида қўлнинг юқори кўтарилган ҳолати рамзий маъно касб этиб, халққа мурожаат – тинчлик, барқарорлик ва мустақилликни асраш ғоясини ифода этади. Ислом Каримов Тошкентдаги Амир Темур ҳайкалининг очилишига бағишланган тантанада “Қиличсиз қўлини олдинга чўзиб, жаҳон халқларига омонлик соғинмоқда. “Куч – адолатдадир!” демоқда”, деган эди.

Очиғи, мазкур асарни яратиш жараёни ниҳоятда мураккаб ва меҳнатталаб бўлган. Қисқа вақт ичида, 1 ярим ойда амалга оширилган бу ижодий иш катта жисмоний ва руҳий саъй-ҳаракатни талаб этган. Кейинчалик эса асар янада такомиллаштирилиб, ўзининг бугунги мукаммал бадиий кўринишига эга бўлган.

1993 йили эълон қилинган танловда, 9-10 та лойиҳа қатнашган. Aммо Биринчи Президентга дастлаб бошқа ҳайкалтарошнинг, тўғрироғи Яков Шапиронинг иши кўрсатилган. Ислом Каримовга бу ҳайкал ёқмаган, камчиликларини тўғрилаш кераклигини айтган. Ўша муҳокамадан сўнг пойтахт ҳокими ва масъул вазирлар устахонамга келиб, Биринчи Президентга бизнинг ишимизни кўрсатмоқчи эканликларини айтишди.

Шундан сўнг ҳайкал лойиҳаси аэропортга олиб борилади. “Ислом Каримов Туркия сафаридан қайтаётган экан, самолётдан тушибоқ лойиҳани кўрдилар. “Мана, айтганимни қилса бўларкан-ку, ҳайкал муаллифи қани, нега кўринмаяпти?“, деб, Яковнинг исмини айтган. Шунда бош вазир ўринбосари Исмоил Жўрабеков, “Бу ҳайкални ўзимизнинг қоракўз ҳайкалтарош ясади“, деб мени олдига чақирди. Ислом Каримов бир неча сония менга қараб туриб, хурсанд бўлиб кетганди.

Муҳокама якунида раҳбар ҳайкал сентябргача битиши кераклигини айтди. Президентни биринчи марта кўришим эди ва табиийки, унинг характерини билмасдим. “Кечирасиз, мен бир ярим ойда тайёр қилолмайман”, дедим. Ёнимда турган масъуллардан бири “Гап қайтарма“ деган маънода костюмимдан бир тортди. “Сен газета ўқимайсанми?”, деди И.Каримов. “Кам ўқийман”, деб жавоб қайтардим. “Мана шу вазирларнинг ҳаммаси сенга ёрдам беради, ҳайкал сентябрда ўрнатилиши керак”. Кейин билсам, Ислом Каримов ҳайкал ўрнатилиши тўғрисида қарор чиқарган экан, уни эса мен ўқимагандим.

Aммо лойиҳанинг камчиликлари кўп эди, буни ўзимиз ҳам билардик. Дастлаб гипс вариантини ясаб, ҳозирги жойига – Aмир Темур хиёбонига ўрнатганмиз. Ўшанда Ислом Каримовдан камчиликларини тўғрилаш учун бир йил муддат беришини сўраганимда, рози бўлдилар. Кейин жияним иккимиз яна ишга киришганмиз.

Бу вақт ичида ҳайкалга ва тагидаги тошга бир метрдан қўшиб, икки метрга кўтарганмиз. Ҳам ҳайкални, ҳам тошни бир хил ўлчамда кўтарганимиз учун буни кўпчилик билмаган. Бир йил давомида тасаввуримдаги ҳайкални ясаганман. Шу боис бронзадан қилинган қуйма ҳайкал ҳозиргача майдонда виқор билан туради.

Санъатлар ичида энг қийини – ҳайкалтарошлик. Ҳайкал атрофини айланиб, камчиликлари устида ишлайверасиз, ишлайверасиз. Жараён кўп вақт талаб қилади. Aмир Темур ҳайкалини эса 45-50 кунда ясаганмиз, жуда азоб бўлган. Деярли ухламасдик, оёқларимиз шишиб кетган. Камол иккимиз навбат билан ярим соатдан ухлаб, яна ишимизни давом эттирардик. Aмир Темурнинг юқори кўтарилган ўнг қўлини ҳозирги ҳолатга келтириш, айниқса, қийин кечган. Қўлини ундай қилсам ҳам, бундай қилсам ҳам ҳеч ўхшамасди. Охири ҳозирги варианти келиб чиққан. Чап қўлида отнинг жиловини тортиб, ўнг қўлини кўкка кўтариб туришида ҳам ўзига хос маъно бор. Соҳибқирон “Халқим, мен қайтиб келдим, сизларга тинчлик, омонлик тилайман, мустақилликни бой берманглар”, деб тургандек таасурот қолдиради.

Мен бахтли инсонман, чунки 25 йил Биринчи Президентимизнинг ёнида юриб, у улуғ инсоннинг ижодий ғояларини амалга оширишга ҳаракат қилдим. Биргаликда “Амир Темур”, “Ал-Фарғоний”, “Жалолиддин Мангуберди”, “Кўҳна ва боқий Бухоро”, “Мотамсаро она”, “Бахтиёр она” каби кўплаб ҳайкалтарошлик асарларини яратдик.

Айнан мустақиллик йилларида Ислом Каримов раҳнамолигида ўзбек халқи жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллай бошлади. Миллий тарих ва буюк аждодлар меросини қайта тиклаш, уларни бадиий образларда акс эттириш – давлат сиёсати даражасига кўтарилди.

Орадан йиллар ўтди. Мустақиллигимиз асосчиси бўлган Ислом Каримовнинг ўзига ҳам ҳайкал ўрнатиш учун танлов эълон қилинганда, мен Биринчи Президентимизнинг бадиий образларини яратиш масаласига алоҳида илиқлик, самимийлик билан ёндашдим. Унинг ташқи кўринишида ички кечинмаларни, халққа бўлган меҳр-муҳаббатни акс эттиришни хоҳлардим. Ислом Абдуғаниевич қиёфасини ўз хотирамда сақланиб қолган ҳаётий чеҳрани қайта тиклаб, шунингдек, фото ва видео материаллардан фойдаланиб гавдалантиришга қарор қилдим.

Шундай улуғ инсон билан шахсан таниш бўлганим ва бу шахснинг ҳайкалини яратиш шарафи айнан менга насиб этгани боис тақдиримдан миннатдорман!

Илҳом ЖАББОРОВ,

Ўзбекистон Республикаси санъат арбоби, ҳайкалтарош