(Ислом Каримовнинг биринчи – Ҳиндистонга хориж сафари ҳақида)

КПСС Марказий Қўмитасининг сўнгги Бош секретари, Совет Иттифоқининг биринчи Президенти М.С.Горбачев ташаббусида қайта қуриш ва демократия жараёнлари тобора авж олаётган Москвада, Болтиқбўйи, Марказий Осиё ва Кавказолди республикаларида халқ ўз эркин фикрларини баён этиб, намойишлар ўтиб, анча безовталиклар бўлаётган – 1991 йилнинг 31 августида, Беловеж шартномасидан анча илгари, Ўзбекистон ССР Олий Совети республиканинг ўз Мустақиллигини эълон қилиб юборди. Бир юз ўттиз йилдан ортиқ мустамлака муҳитида яшаган ва Мустақиллик нима эканлигини яхши тушуниб ҳам етмаган Олий Мажлис депутатлари Президент ва республика ҳукуматининг бу қарори моҳиятининг тагига етмай, ҳатто қарсак чалишни ҳам унутиб қўйдилар. Ислом Каримовнинг: «Ҳа, нимага энди қарсак чалмайсизлар!?» – деганидан кейингина зал бу дадил қадамни аста секин қувватлай ва олқишлай бошлади.

Москванинг, СССР Президенти М.Горбачевнинг очиқчасига кўрсатган қаршилигига қарамай, Ўзбекистонда ҳам Президентлик бошқариш усули жорий қилинган эди. Ўзбекистон ССР Олий Советининг қарорига биноан Ўзбекистон Компартияси Марказий кўмитасининг биринчи секретари Ислом Каримов Ўзбекистоннинг биринчи Президенти этиб тайинланди.

1991 йил 16–19 август кунлари ҳали ҳеч нарсадан хабари йўқ Ўзбекистон Президенти ва айни бир пайтда Ўзбекистон Компартияси Марказий Қўмитасининг биринчи секретари республика СССР таркибида бўлса ҳам Мустақил давлат раҳбари мавқеида биринчи бор чет элга расмий ташриф билан чиқди. Сафар манзили Ҳиндистон эди.

Беловеж шартномаси – Белоруссиянинг Беловеж ўрмонидаги Шўро давлатлари “катта”ларининг дам олиш, ҳордиқ чиқариш уйида 1991 йил декабрь ойида Россия, Украина, Белоруссия раҳбарлари СССРни тарқатиб юбориш тўғрисидаги Шартномага қўл қўйишган. Президент лавозими энди таъсис этилган, Президент маҳкамаси энди шаклланаётган пайт эди. Шу сабабли «Тошкент–2» ҳукумат аэропортида Президент ва унга хамроҳлик қилаётган давлат ва ҳукумат раҳбарларини, асосан, Ўзбекистон Компартиясининг Марказий Қўмитаси бюроси аъзолари кузатиб қўйдилар.

Мен Президент маҳкамасининг матбуот котибияти ходими сифатида Ўзбекистон Президенти сафарини оммавий ахборот воситаларида ёритиш учун масъул эдим. Журналистлар, жумладан, телевизион гуруҳ ҳам давлат раҳбари билан бир самолётда Ҳиндистонга учди. Олдимизда Ўзбекистон Президентининг хорижга бўлган биринчи илк мустақил сафарини телевидениеда муносиб ёритишдек янги, муҳим ва масъулиятли вазифа турарди.

Ўзбекистон Президентининг Ҳиндистон ерига дастлабки қадам қўйишини тасвирга тушириш ижодий гуруҳ учун принципиал аҳамиятга эга эди. Сабаби, бу рамзий маъно касб этиб, СССРдан, Москвадан мустақил эканлигимизнинг биринчи муҳим белгиси деб талқин этар эдик. Ўзбекистон раҳбари шу даврга қадар одат бўлган, Совет Иттифоқи делегациясининг ҳеч нарсани ҳал қила олмайдиган оддий бир аъзоси сифатида эмас, балки мустақил давлатнинг мустақил раҳбари сифатида ҳаракат қилаётганди. Ҳали собиқ Иттифоқ республикалар раҳбарларидан биронтаси чет эл билан очиқ музокаралар олиб бориб, бундай мустақил хатти-ҳаракат қилишга журъат этмаган эди.

Самолётимиз Деҳлига етиб келганда, хавфсизлик хизматининг билдирган эътирозларига қарамай, самолётнинг иккинчи трапини давлат раҳбари тушадиган биринчи трапидан аввал самолёт биқинига келтириб, ундан мен телеоператор билан тушиб улгурдик.

Репортажни Ҳиндистон ерида туриб Олий меҳмоннинг самолёт эшигидан чиқишидан олдин, бу сафар Ўзбекистон ва Ҳиндистон тарихида биринчи бор содир бўлаётганлиги тўғрисидаги «стенд-ап» билан бошладим. Репортаж онлайн услубида Ҳиндистон миллий аэропортида турган «Ўзбекистон ҳаво йўллари» деб ёзиб қўйилган самолёт трапидан тушиб келаётган Ўзбекистон Президенти ва давлат делегацияси аъзолари фонида тасвирга олинди. Оператор давлат раҳбарининг самолётдан тушиб келишини, самимий табассумлари-ю олқишларини, қучоқ-қучоқ гуллар билан кутиб олинишини суратга туширди. Бу Ўзбекистон Президентининг мустақил давлат раҳбари мавқеида хорижга биринчи расмий ташрифи ҳақидаги репортаж Ҳиндистондан Ўзбекистонга Осиё ва Европа давлатларидан ўтадиган электр кабеллари ёрдамида, аввал Москвага (Останкино телеминорасига), сўнгра Ернинг сунъий йўлдоши орқали тасвир бир неча давлатлардан ўтиб Тошкент вилоят Оҳангарон шаҳри ёнидаги Эйвалек космик станцияси ёрдамида Юнусобод телеминорасига етказиб берилиши керак эди.

Биринчи марта хорижда бўлишимиз, на инглиз тилини биламиз, на ҳинд тилини. Делегацияда ҳинд ва инглиз тилини биладиган фақат бир киши, ажойиб инсон, таниқли шарқшунос, раҳматли Фаттоҳ Ғуломович Тешабоев бор эди. У ҳам бўлса фақат Президентга таржимонлик қиларди. Бошқа ишга вақти ҳам йўқ, қўли ҳам тегмасди. Шу сабабли биз ташрифдан аввал, Москвага, СССР ташқи ишлар вазирлигига хат ёзиб, таржимонликда бизга ёрдам сўраб, расмий суратда мурожаат қилдик. Лекин Ўзбекистон раҳбариятининг мустақил хатти-ҳаракатидан норози бўлган Москва Ҳиндистонда бизга ёрдам бериш ўрнига, очиқ бўлмаса ҳам, зимдан тўсқинлик қила бошлади.

Ҳиндистонга учиб келганимиздан кейин мен илгариги қилган тайёргарлигимизга қўшимча сифатида «Время» дастурининг Деҳлидаги махсус мухбири офисига бориб, Ўзбекистон Президентининг Ҳиндистонга ташрифи тўғрисидаги репортажни сунъий йўлдош, Москва, Останкино телерадио комплекси орқали Тошкентга узатишимни айтиб, ундан кўмак кўрсатишини илтимос қилдим.

«Время» мухбири репортажни Москвага узатишга (перегон қилишга) Деҳли телерадио марказига «ўзим бора олмасам ҳам операторим бориб, сизга ҳам таржимонлик қилади, ҳам техник-ташкилий ишларда ёрдам кўрсатади», – деди. Мен, ўзимча, демак, муаммо бўлмайди, деб унга ишондим.

Биринчи бу ташриф Ўзбекистон телевидениеси мухбирлари учун кутилмаган тасодифлар, менга эса қайта тикланмайдиган миллион-миллион асаб хужайраларимни ўлдирган ташвишлар келтирди. Айни пайтда у кутилмаган масала-ю муаммоларга бой бўлди.

Тасвирга тушириш учун Президентнинг ҳар бир учрашуви олдидан зал, холл, хоналарга, албатта, етарли миқдорда чироқлар ўрнатилиши, чироқларнинг ёритиш даражаси видеолента талаблари даражасида бўлиши керак эди. Чироқлар, ускуналар ўрнатиладиган бир-бирига уланган ҳар бири бир – бир ярим метр келадиган узун-узун алюмин тиргагичлар, ёритгичлар каттадан-катта жомадонларда олиб юрилар эди. Ҳамманинг олдида уларни ғилофдан, чемоданлардан олиш, ўрнатиш, учрашувдан кейин эса ҳалқаро тадбирга халақит бермай шовқинсиз аста-секин йиғиштириб олиш – асабларни қақшатишдан ташқари анча вақт ҳам талаб қиларди.

Бунинг устига Ўзбекистонда чироқлар 220 вольт қуввати билан ишласа, Ҳиндистонда кучланиш 120 вольт эди ва махсус ўтказгич (переходник)лардан фойдаланишга тўғри келар эди. Биз билан Ҳиндистонга бори-йўғи бир нафаргина чироқчи келганди, холос. Оператор ва мен ҳеч иккиланмай ускуналарни йиғиштириб, жомадонларга жойлаштиришда у кишига ёрдам берар эдик. Ахир биз давлатимиз раҳбарининг расмий ташрифи ва бизнинг ишимизнинг якуний муваффақиятларидан манфаатдор бўлган бир гуруҳ, бир жамоа эдик. Бизга алоҳида транспорт ажратилган, лекин совет элчихонаси таржимон бермаган эди. Ҳар бир учрашув объектига етиб келишимиз, ашқол-дашқолларни жой-жойига ўрнатиб, чироқни улаб, Ўзбекистон Президенти иштирок этаётган, ҳақиқатан ҳам тарихий аҳамиятга эга бўлган қайтарилмас бу дақиқаларни тасвирга олишимиз учун вақт етмас эди.

Бир учрашувдан чиқиб, жомадонлар билан биринчи қаватга лифтда тушиб улгуриб, тадбир ўтган бинодан ташқарига чиққанимизга қадар Президент тушган автомашиналардан иборат расмий кортеж навбатдаги учрашувга кетиб қолган бўларди. Биз Осиёдаги энг катта шаҳарлардан 13 миллионли Деҳли кўча ва кварталларининг жойлашишини умуман билмас эдик. Бизга бириктирилган машинанинг паст бўйли, қорачадан келган қотма ҳинд шофёри на ўзбекчани тушунар, на русчани биларди. Бизнинг ҳам на ҳиндчадан ва на инглизчадан хабаримиз бор эди. Таржимон бериш вазифаси юклатилган СССР Ташқи ишлар вазирлиги ва унинг Деҳлидаги элчихонаси бизга ёрдам беришга ошиқмасди. Ягона имконият бу менинг қўлимдаги ҳинд ва инглиз тилларида чоп этилган Президент ташрифининг дастури эди, холос. Президент ташрифини ёритиш топширилган ягона телевизион ижодий гуруҳ ҳар гал расмий делегация кортежидан анча орқада қолиб кетмоқда эди.

Яна ўн миллиондан ортиқ аҳоли яшайдиган нотаниш шаҳарда, тил билмай, делегациядан орқада қолиб кетдик. Дастурга қараб, мен навбатдаги учрашув Ўзбекистон–Ҳиндистон дўстлигига бағишланган бўлиб, у Деҳлидаги СССР – Ҳиндистон дўстлик жамияти биносида ўтишини аниқладим ва қаерга боришимизни мендан сўраб турган ҳинд ҳайдовчисига қараб, билганимча: «Ҳинду Рус бхай-бхай», – Шўро даврида машҳур бўлган сўзлар бирикмасини айта олдим, холос.

Шофёр ҳам мени тушунган бўлиб машинани кўп миллионли Деҳли кўчаларидан катта тезликда ҳайдаб кетди. Президент кортежидан етиб бўлмас даражада кеч қолиб кетганимизни англаб, мен уни шоширар эдим. Узоқ юрдик. Машиналар билан тўла ва тиғиз узундан-узун Деҳли кўчаларининг охири кўринмасди. Бир маҳал машина тўхтаб: – Мана, айтган жойингизга олиб келдим, – деб ишора қилди ҳинд шофёри. 

Мен сакраб тушиб кўрсатган биносининг олдига бориб қарасам, бино пештоқида: «Совет Иттифоқининг Ҳиндистондаги элчихонаси» деб ёзиб қўйилган. Шофёр бизни бошқа жойга олиб келганини англаб, иситмам чиқиб, тутоқиб кетдим. Миям компьютердай ишлаб, вазиятдан чиқиш чорасини излар эди. Темир дарвозахона ва темир панжаралар ортидан узоқда элчихонанинг боғлари, бир неча қаватли оппоқ биноси кўриниб турарди. Дарвозахонага домофон ўрнатилган экан. Домофоннинг қўнғироқ тугмачасини босдим.

Рус тилида: – Бу ким? – деган овоз келгандан кейин, биз ким эканлигимизни ва нима сабабдан бу ердалигимизни қисқагина қилиб айтиб, унга қаерга боришимизни сўраб, мурожаат қилдим. У ердан қисқача: – Кутинглар! – деган жавоб бўлди.

Биз типирчилаб, шошиб, нажот келадиган панжара ортига қараб турган пайтимизда, элчихона олдига кўчадан енгил автомашина келиб тўхтади. Ундан сариқ бир киши туша бошлади. Рус миллати вакили бўлса ҳам, шу онда у гўё оғиримизни енгил қиладиган Хизр бўлиб кўринди кўзимга. Мен унинг олдига югуриб бориб рус тилида, биз Ўзбекистон Президентининг Ҳиндистонга расмий ташрифини ёритиш учун келган Ўзбекистон телевидениесининг гуруҳи аъзолари эканлигимизни айтиб, қўлимдаги ташриф дастурининг Ҳиндистон – Совет Иттифоқи дўстлик жамиятида шу дақиқаларда бўлиб ўтаётган учрашувга зудлик билан етиб боришимиз зарурлигини айтдим. Ҳинд шофёри бизни Дўстлик жамияти ўрнига Совет Иттифоқининг Ҳиндистондаги элчихонаси биносига олиб келиб қўйганлигини тушунтирдим.

Мени диққат билан эшитган ва ҳайратимни келтирган у киши ҳеч нарса демасдан: – Менинг орқамдан юринглар, – деб, машинасини шашт билан қайириб биз келган йўлимизга юра бошлади. Мен ирғиб машинага чиқдим-да, хинд шофёрига хатти-ҳаракатларим билан шу машина кетидан тезлик билан юришни тушунтирдим. Бошқа жойга олиб келиб қўйганидан афсусланаётган шофёр ҳам энди катта тезликда рус дипломати машинаси орқасидан юрди.

Яна кўз ўнгимизда узундан узоқ Деҳли кўчалари... Биз бу ажойиб, ўзига хос кўчаларни томоша қилишдан кўра тезроқ тасвирга тушуришимиз зарур бўлган манзил кўринишига ошиқар эдик. Шунча узоқ кетиб қолган эканмиз анча юрдик. Бир маҳал олдимиздаги машина ўнгга олиб тўхтади. Ва тасодифан учраган нотаниш, камгап, лекин масъулиятни чуқур ҳис этадиган элчихона ходими, мен уни ҳамон ҳурмат билан ёдга оламан, Дўстлик жамияти биносини кўрсатди. Биз, кимдир камерани, кимдир жомадонларни, кимдир чироқ ўрнатгич алюмин таёқларни кўтариб, бино ичига чопиб кириб кетдик.

Коридорларда бизга ҳайрон бўлиб қараётган одамларга: «Ўзбекистон, Президент, визит», дер, юз, кўз, бармоқлар ёрдамида имо-ишоралар билан сўзлашар, йўналишни сўрар эдик. Шошиб-пишиб бирин-кетин, лекин, келишиб олганимиздек, шовқин-сурон чиқармай залга кириб келганимизда тантаналар бошланиб кетган эди. Президентимиз бўйнига ҳиндларнинг анъанавий оппоқ гуллар шодаси осиб қўйилган эди. Бундай жараённи тасвирга тушира олмаганимиздан афсусландим. Саҳнадан бизни кўрган Президент бир қараш қилиб қўйди.

Тасвирга тушириш гуруҳимиз шошмай, профессионал суратда, керакли кадрларни ола бошлади. Шундан сўнггина мен бироз тин олиб, жиққа терга тушганимни сездим. Шунда менинг танамда суюқлик алмашиш жараёни қаттиқ бузилган экан, шекилли. Ҳозир мен: «Агар бир пиёла чой ичсам, танамдан икки пиёла тер чиқади», деб ҳазиллашаман, гарчи бу ҳақиқатга яқин бўлса ҳам.

Ҳиндистонга ташрифнинг биринчи куни Республикамиз Ташқи ишлар вазирлигининг протокол бўлими раҳбари олдимга келиб:

– Ирисмат ака, бугун кечқурун соат 19.00 да Деҳлидаги Президент саройида бизнинг Президентимиз шарафига Ҳиндистон Президенти номидан зиёфат берилади. Сизга меҳмонлар қаторида алоҳида жой ажратилган. Залда ўтирадиган ўрнингиз фалон, – деди.

– Мени кечирасиз-ку, лекин мен зиёфатга бора олмасам керак, – дедим. Кутилмаган бундай жавобимдан ҳайрон бўлган протокол хизмати раҳбари: – Бу нима деганингиз, Президентлар зиёфатига-я, – деди ажабланиб.

– Президентимизнинг Ҳиндистонга ташрифи, бугунги бўлиб ўтган учрашувлар, имзоланган шартномалар туширилган видеотасвирларни Деҳли телемарказидан космос, Москва орқали Тошкентга узатишим керак. Бир неча давлатлар алоқа вазирликлари хизматлари билан келишиб, эфирда Деҳли – Москва – Тошкент космос ва кабель линияларига буюртма берилган, – дедим унга. – Ўрнингиз, нима, бўш турадими, мен бу ҳақда раҳбариятга айтишим керак, – деб қайта, қайта такрорларди протокол ходими.

Энди унинг бу гапидан менинг аччиғим чиқди.

– Ҳа, ўша қурғур курсини умуман олиб ташласа бўлмайдими, – дедим жаҳл билан.

Масаланинг бундай осон ечими топилганидан протокол хизмати раҳбарининг юзи ёришиб кетди. Операторимиз расмий қабул маросимини тасвирга олишга, мен эса репортажни узатиш учун Деҳли телемаркази томон йўл олдим. Бизга бириктирилган хизмат машинаси мени Деҳли давлат телерадиомарказига етказиб қўйди.

Бу ерда барчаси ҳиндлар, улар мени тушунмайди, мен уларни. Билганимча инглизча ва ҳеч ким тушунмаса ҳам ўрганиб қолганимиздек, ярим русча қилиб мен: «Ўзбекистон... Президент… визит... Москва – Тошкент… – ва қўлимда учиб кетаётган самолёт ҳаракатини кўрсатиб, ... рус тилида “перегон, перегон”– дейман.

Улар ҳайрон, барибир ҳеч нарсани тушунмайди. Таржимон йўқ, бу вазифани зиммасига олган Москванинг Ҳиндистондаги оператори ҳам, элчихона таржимони ҳам келмаган. Деҳлидаги Москва мухбирига телефон қиламан. У телефонни кўтармайди. Видеотасвирни перегон қилиш учун бир неча давлатлар эфирдан Ўзбекистон учун ажратиб беришган вақт, муддат яқинлашиб келаяпти. Айтгандек, унга бир қатор чет эл валюталарида анча маблағ сарфланган. Москвани улаб беришни сўрайман. Телемарказдаги ҳинд техник ходимлари ҳеч нарсани тушунмайди, кўзлари ҳайрон ва ўз тилларида, ўзи нима истаяпсан, дегандек менга қарашади.

Бундай чорасиз кўринган вазиятда бошим яна компьютер тезлигида ишлай бошлади. Нима қилиш керак? Вақт шафқатсиз ўтиб кетмоқда. Вазиятдан чиқиш йўли йўқ. Ҳозир берилган ўн дақиқа ўтади-кетади ва Президент билан боғлиқ бўлган телерепортаж Ўзбекистонга берилмай қолади. Нима қилишим керак? Миямга бир фикр ялт этиб урилди. Ва мен ярим ҳайқириб:

– Амбассадор (элчихона), телефон, Совет Юнион, Рашшен, Москва, Амбассадор, – деб қайта-қайта такрорладим. Ҳиндистонлик техник:

– Nоy, nоy. Тайм (вақт) финиш (тугаган), – англашим бўйича, кеч бўлди, иш вақти тугаган, деб қаршилик кўрсатди.

Мен:

– Nоy, nоy, (йўқ, йўқ) ... амбассадор, фемили (оиласи), хоум (уйи) Дели, телефон», – дедим.

– Ес, ес, о кей, (ҳа, ҳа, тушундим, яхши), – деди нима деяётганимни қийинчилик билан англаган техник ходим ва мени Совет Иттифоқининг Деҳлидаги элчисининг хонадони билан улади.

Бахтимга телефон гўшагини у томондагилар тез кўтаришди. Аёл кишининг рус тилида менга шу пайт қаймоқдай туйилган овози эшитилди. Энди мен рус тилимга эрк бериб, тушиб қолган вазиятимизни тушунтира кетдим:

– Я – корреспондент Узбекского телевидения. Вы в курсе, что начался государственный визит Президента Узбекистана в Индию. Мы сняли репортаж об этом и я сейчас должен перегнать через Москву материал о начале визита в Ташкент на Узбекское телевидение. Но наш переводчик не явился, а здесь в Делийском телецентре никто меня не понимает. Я вас прошу, я буду говорить вам на русском, а вы переводите пожалуйста все мои команды на хинди или на английский. У меня всего 10 минут, время уже идет. 

Элчи оиласи мени тез англади ва айтганимни қила бошлади. Телефон гўшаги гоҳ менинг қўлимда бўлиб, гоҳ ҳинд телевизион технигининг қўлига ўтарди. Мен, йўқ, энди биз (бу демак, Ўзбекистон, Ҳиндистон ва Россия вакиллари) Москва, Останкино билан алоқа боғлашга киришдик.

Кейин маълум бўлди-ки, Москва техник талабларга кўра икки томонлама бўлиши лозим бўлган алоқани, сарф-харажатни тежаш мақсадида бўлса керак, бир томонлама – Деҳли–Москва қилиб, фақат сўзлашишга буюртма берган экан. Мени улар эшитишади-ю, мен эса уларни эшитмайман. Вақт ўтиб бораяпти. Бир неча давлатлар алоқа вазирликларига берилган буюртмаларнинг муддати тугаяпти.

Мен таваккал қилдим. Сабаби, бу менинг шу вазиятдаги сўнгги имкониятим эди. Барча тугмачаларни босишга, микрофонларни очиб қўйишга буйруқ бердим ва:

– Москва, Москва... Дели готов к перегону. Сюжет: «Визит Президента Узбекистана в Индию». Даю контрольний отсчет от десяти до ноля. – 10, 9, 8, ....2, 1, 0 рақамларини санаб, ҳинд технигига «пленкани эфирга қўйинг», – дедим.

Пленкадаги Москвага берилаётган тасвирларни кўриш имкониятимиз ҳам йўқ эди. Перегон тугади. Лекин мен нима қилганимизни, ишимиз натижаси қандай бўлганини, Москва репортажимизни ёзиб олдими – йўқми, билмас эдим.

Сўнгги дақиқаларни қўлдан бой бермай деб, баланд овозда, деярли бақириб:

– Москва, Москва, Это – Дели, как приняли, ответьте пожалуйста, нужен ли второй дубль, – деб ҳайқирар эдим. Ҳеч қаердан ҳеч қандай садо келмас, менингча, оламни сукунат босган эди...

Бир пайт, менга айтишлари бўйича, Москвадаги техниклар қарашса, бўлмайди, Деҳлидан келаётган ўзбекнинг овози бутун жаҳонни тутаяпти. Алоқага иккинчи канални ҳам улашга мажбур бўлишади, шу зум худди ёнимда тургандек, жонажон ўзбек овози:

– Ирисмат ака, намунча ҳайқирасиз, ёзиб олдик, иккинчи дубль керак эмас, унга улгура олмаймиз ҳам, вақт тугаяпти, – деди Москвадаги таниш ўзбек овози.

– Ҳей, биродарим, сиз ўзи кимсиз? – деб сўрадим ўзбек овозини эшитиб хурсанд бўлганимдан шекилли, ўша баланд овоз билан.

– Мен Раҳимжонман ... – деди у.

– Э-э-эй, қадрдоним, бормисиз, Раҳимжон, ахир хит бўлиб кетдим-ку. Бу ерда таржимон йўқ, у келмади, бошқалар на ўзбекчани, на русчани тушунишади. Мен ҳам худди шундай, на инглизчани биламан, на ҳиндчани, – дедим.

– Ирисмат ака, мени огоҳлантиришаяпти, вақт тугади, мен кетдим, репортажни ҳали Тошкентга узатишим керак. Хайр, саломат бўлинг, – деди у.

– Ўзбекистон Давлат Телерадиоси қўмитасининг Москвадаги Марказий Телевидениеси ва Бутуниттифоқ радиоси қошида узоқ йиллар махсус мухбир бўлиб ишлаган тажрибали журналист Раҳимжон Султонов.  

Шу куни кечки овқатни мен, маълумки, Ҳиндистон Президенти қароргоҳида ўтган Президентлар зиёфатида эмас, якка ўзим меҳмонхона ресторанида қилдим. Эртаси эрталаб соат саккизлар чамаси, «Президент-отель»даги хонамда аввал кимдир эшикни тақиллатди, кейин негадир менинг: «Киринг», – деган, рухсатимни кутмасдан, ўзини эркин тутган бўйдор, бақувват, ранги ҳам, сочлари ҳам сариқ бўлган бир киши савлат тўкиб кириб келди.

– Вы товарищ Абдухаликов?

– Да, а вы кто? –дедим мен саволга - савол билан жавоб бериб.

– Я из Советского посольства.

– Да, я вас слушаю?

Мен унинг турқидан дарров англадим. Олдимда, совет элчихонасидаги СССР КГБсининг фуқаро кийимидаги зобити – полковнигими, подполковнигими турар эди. У одамлардек хол-аҳвол сўраш ўрнига:

– Где вы были вчера вечером? – деб сўради.

Мени тергаётганлигидан мамнун оҳангда, ўзича озгина маъноли сукут сақлади-да:

– Вас не было на вечерном мероприятии, – деб ҳар бир сўзини дона-дона қилиб, сўроққа тута бошлади у мени.

Эътибор қилинг, Ўзбекистон Олий Мажлиси томонидан Мустақиллик Декларацияси қабул қилинган, Президентлик бошқаруви жорий этилган Республика давлат раҳбарининг матбуот бўйича масъул ходимини СССР КГБсининг узоқ Ҳиндистондаги элчихонаси ходими сўроққа тутмоқда. Энди менинг қоним қайнаб кетди.

– Теперь вы мне ответьте, где были Вы, вчера, во время встреч Президента Узбекистана, съёмок и перегона репортажа о его визите из Делийского телецентра в Москву. Мы ещё в Ташкенте официально, с письмом обратились в Министерство иностранных дел СССР, с просьбой выделить переводчика. Нет ни переводчика, ни оператора, которого мне обещал завкорпунктом Гостелерадио СССР, в Делийском телецентре во время перегона репортажа в Москву их не было. Вот где, вы были тогда, или вы не знаете, об официальном визите Президента Узбекистана, о наших обращениях и просьбах в адрес Министерства иностранних дел СССР, на которые мы, кстати, заранее получили согласие вашего руководства.

У бундай жавобни, қарши зарбани кутмаган эди. Унинг юзи ўзгарди. Аввал мен билан бундай гаплашишга сени қандай ҳаддинг сиғди – деган маънода ва бир оннинг ўзида у шаштидан бироз тушгандек бўлди-ю, лекин барибир олдимда ўз обрўсини қўлдан бой бермасликка ҳаракат қилиб.

– Ну раз уж вы задали вопрос, я отвечу, – давом этдим мен: – Я не был на правительственном приёме, или как вы его называете, на мероприятии, только потому что, был в Делийском телецентре, на перегоне репортажа об официальном визите Президента Узбекистана в Индию сначала в Москву, а затем в Ташкент через Останкино. Кстати, я уверен, у вас есть информация и об этом, – дедим.

У: «Ҳа, энди биз махсус хизмат ходимлари шунақа ишлаймиз-да», – дегандек мийиғида кулиб қўя қолди. Асабларим қақшаганидан унинг қандай чиқиб кетганлигини ҳам эслай олмайман. Эртаси куни эрталаб меҳмонхона вестибюлида бир рус йигити пайдо бўлди:

– Вы товаришь Абдухаликов, здравствуйте, – деди у олдимга келиб.

Бу энди ким бўлди экан деб, ҳайрон бўлиб унга қараб турганимни сезиб:

– Я ваш переводчик, – деди у. 

Масала аён эди. Сиз ҳам хатти-ҳаракатингизни мантиқий асослаб, қатъий талаб қилганингизда руслар ҳам ҳисоблашишга мажбур бўларди. Менинг тажрибамда бу биринчи марта содир бўлаётгани йўқ эди. Таржимонга қараб, энди мен мийиғимда кулиб қўя қолдим. Шу пайтда Ҳиндистонга сафаримизнинг Деҳлидаги расмий қисми тугаб, биз Агра шаҳрига, ер юзидаги етти мўъжизанинг бири – ватандошимиз Заҳириддин Муҳаммад Бобур авлодларидан Шоҳжаҳон ўзининг суюкли хотини гўзал Мумтоз Маҳал шарафига қурдирган машҳур Тож Маҳални кўриш учун учиб кетаётган эдик.

Бу пайтда эса, Москва шаҳар кўчаларини танклар босган, Геннадий Янаев бошлиқ путччилар ҳокимиятни қўлга олишга ҳаракат қилаётган эди. Лекин биз буни ҳали билмас эдик. Аграда диққатимизни бир нарса ўзига жалб қилди. Ўзбекистон делегацияси ташрифининг расмий қисми Деҳлида тугаётган пайтида СССРнинг Ҳиндистондаги фавқулодда ва мухтор элчиси Президентимиз билан хайрлаша туриб:

– Сизлар энди Тож Маҳални кўргани Агра шаҳрига жўнайсизлар, мен сизлар билан шу ерда хайрлашаман, – деган эди.

Лекин негадир элчи жаноблари яна Агра шаҳрида Президентимиз ёнида пайдо бўлди. Ҳа, энди бирор-бир гапи ёдидан кўтарилган бўлса яна келгандир-да, деб ўйладик. Бунинг устига Тож Маҳал ҳовлиси, саройи, мақбараси бўйлаб экскурсиядан кейин олдиндан белгиланган йигирма дақиқалик дам олиш нимгадир икки соатга чўзилиб кетди. Кейин билишимизча, бу пайтда Совет Иттифоқи элчиси Президентимизга Москвада содир бўлаётган воқеалардан ахборот бераётган экан. Бизнинг бу воқеалардан ҳозирча хабаримиз йўқ эди. Тошкентга қараб йўл олган самолёт салонида мен расмий делегация аъзоларидан Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазири Шавкат Алимов ўтирган курси ёнига келиб:

– Шавкат ака, Тошкентда сизларни яна безовта қилиб юрмайлик. Биз Ҳиндистонга ташриф ҳақида махсус фильм тайёрлаяпмиз. Ҳозир олдингизга операторимиз келади, ташрифдан олган таассуротларингиз ҳақида гапириб берсангиз? – деган эдим. У киши менга ғалатироқ қарагандек бўлди.

– Ирисмат ака, биз Тошкентга қўнамизми – йўқми, билмайман. Шунинг учун интервьюни ҳозирча тўхтатиб турсангиз, – деди. Мен, бу нима деганингиз, деган маънода унга ҳайрон бўлиб қараган эдим, у киши:

– Президент бизни хоналарига чақириб мажлис ўтказдилар. Москвада давлат тўнтариши содир бўлибди, кўчаларида тўс-тўполон экан. Горбачёвни ишдан четлатишибди. Қандайдир ГКЧП давлат бошига келибди, – деди.

Ташвиш, хавотир менга ҳам ўтган эди. И-е, самолёт агар Тошкентга қўнмаса, қаерга қўнади, делегация аъзоларининг тақдири нима бўлади? – деган хаёллар қийнай бошлади мени. Уйимиз, онам, хотин-бола чақаларимиз-чи, деб ўйлардим. Лекин менга ишониб айтилган бу гаплар ҳозирча сир бўлганлиги сабабли биров билан ўртоқлашишни раво кўрганим йўқ.

Самолёт секин-аста пасая бошлади. Иллюминатордан хавотир билан қараган эдим. Худога шукурлар бўлсин, таниш Тошкент аэропорти кўзга ташланди. Самолёт қўнгандан кейин, унинг пиллапоялари олдида бизни кузатиб қолган Ўзбекистон Компартияси Марказий Қўмитасининг Бюро аъзолари йўқ эди. Уларнинг ўрнида тим қора костюмдаги Министрлар Советининг Раиси Шукрулла Мирсаидов ва шимларининг белдан оёқ учигача қизил ҳошиялари ярқираб турган тўрт нафар Совет генераллари туришарди. Хавотир авжига чиқди.

Самолёт пиллапояларидан дадил тушган Президент улар билан совуққина саломлашди-да, ёзиб қўйилган йўл гиламидан шахдам қадамлар билан юриб, ҳукумат аэровокзали биносига кириб кетди. Бу муносабатни кўрган делегация аъзолари ҳам ўзларини анча дадил сезиб, кутиб олишга чиққан машиналар томон юра бошладилар. Бизни сўзсиз эртанги кун, Ўзбекистоннинг келажаги, халқимизнинг тақдири ташвишга солар эди. Москвада эса Горбачев, Ельцин ва ГКЧП ўртасида Совет Иттифоқининг бундан кейинги тақдирини белгилайдиган ўзаро можаролар кетаётганди.

Ирисмат АБДУХОЛИҚОВ,

журналист, Ислом Каримовнинг биринчи матбуот котиби

(Муаллифнинг “Вужуди кўз-қулоқ, унга ёт ором” китобидан олинди)